EN
ورود به سایت
تحول زیبایی شناسی در عکاسی پرتره - محمدرضا شریف زاده

گام اول: پیشاز همه ِ چیز، در ذهن دیگران چه میگذرد؟ مـــردم در تجربیـــات و امیـــال و اضطرابهایـــی مشـــترک ســـهیم اند کـــه همـــه آنهـــا بـــر ایـــن موضـــوع تأثیـــر میگـــذارد کـــه آنـــان چگونـــه بـــه عکـــس خواهنـــد نگریســـت. عکسهـــا، عواطفـــی همچـــون لـــذت و تـــرس و خشـــم را برمیانگیـــزد. نشانهشناســـی نیـــز بـــه همیـــن مفاهیـــم توجـــه می‌کنـــد؛ امـــا نســـخه سادهشـــدهای از آن کـــه در نظریـــه عکاســـی بـــه‌کار مـــیرود، نمیتوانـــد ایـــن حالتهـــا را آنطورکـــه بایدوشـــاید بشناســـد. تجربیـــات و امیـــال و اضطرابهایـــی کـــه عمومـــاً در آنهـــا ســـهیم هســـتیم، بـــر تفســـیر مـــا از عکسهـــا و نحـــوه خلـــق آن ِ هـــا و نیـــز قرارگرفتـــن درمقابـــل دوربیـــن عکاســـی تأثیـــر بســـزایی میگـــذارد. درحقیقـت ازمنظـر روان‌کاوی فرویـد، ذهـن هرشـخصی ایـن بخشها را شـامل میشـود: خـودآگاه و پیشآگاه و ناخودآگاه. »خودآگاه«، بخشـی از ذهن اسـت ک ِ ـه بیشـتر وقتهـا از آن اسـتفاده می‌کنیـم تـا بـر افـکار و اعمـال و سـخنانمان بهنحـوی سـنجیده نظـارت کنیـم. »پیـشآگاه«، بخشـی از ذهـن اسـت کـه در آن تصوراتـی ذخیـره شـده کـه در هـر لحظـه معیـن از آنهـا آگاه میشـویم. باوجودایـن در زندگـی، تصـورات خاصـی نیـز وجـود دارد کـه ذهـن خـودآگاه بـر آنهـا نظارتـی نـدارد؛ بهویـژه امیـال و اضطرابهایـی کـه غالبـاً بهدلیـل قیدوبندهـای فرهنگـی، خـودآگاه بـه آنهـا فکـر نمی‌کنیم و بـا آنهـا کاری انجام نمیدهیـم یـا دربـاره آنهـا بحـث نمی‌کنیـم و احسـاس می‌کنیـم کـه نبایـد چنیـن کنیـم. ایـن دسـته از مفاهیـم، یکـی از سـاختارهای مهـم زیباییشناسـانه در ِ عکاسـی پرتـره را تشـکیل میدهـد. 

گام دوم: نظربازی تصویری )لذت تماشا( دو گونـــه لـــذت از تماشـــا را بازشناســـی کرده ِ انـــد: 1 .تماشـــاگری جنســـی؛ 2 .همذاتپنـــداری همراه ِ بـــا خودشـــیفتگی. تماشـــاگری جنســـی، لذتـــی اســـت کـــه از تماشـــاکردن نصیـــب بیننـــده می ِ شـــود و میلـــی مشـــترک میـــان بیشـــتر مـــردم عـــادی اســـت. بااینحـــال، میتـــوان ادعـــا کـــرد کـــه در افراطی ِ تریـــن حالـــت، تماشـــاگری جنســـی بـــه نظربـــازی شـــهوانی تبدیـــل میشـــود. در ایـــن حالـــت، بیننـــده ِ بدونآنکـــه دیـــده شـــود، می‌کوشـــد تـــا بـــر آنچـــه میبینـــد، مســـلط شـــود. همذات پنـــداری همراه ِ بـــا خودشـــیفتگی، نقطـــه مقابـــل تماشـــاگری جنســـی اســـت؛ هرچنـــد مبنـــای ایـــن نـــوع لـــذت هـــم تماشـــاکردن اســـت. ایـــن مبنـــای ِ مشـــترک، محصـــول تمامیـــت و لـــذت حاصـــل از نگریســـتن بـــه عنصـــری دلخـــواه و مطلـــوب اســـت کـــه گاه، بـــا آن همذاتپنـــداری میشـــود و گاه، فقـــط در گونـــهای عـــام از لـــذت باقـــی میمانـــد. درهرصـــورت، چهرههـــا چـــه بـــا صورتـــی خودنمایانـــه و افراطـــی و چـــه بهگونـــهای رمزگذاریشـــده، بیننـــده را بـــه عنصـــری فعـــال بـــرای برقـــراری ارتبـــاط تبدیـــل می‌کنـــد. ایـــن گونـــه تفســـیرهای زیباییشناســـانه، محصـــول ِ ســـه گونـــه مهـــم در تصویـــر اســـت: 1 .نـــگاه دوربیـــن )پیـــشاز خلـــق(؛ 2 . ِ نـــگاه بیننـــده )هنـــگام نگریســـتن بـــه تصویــ ِ ـر خلق ِ شـــده(؛ 3 .نـــگاه اشـــخاص ِ درون تصویـــر )توجـــه از درون تصویـــر بـــه بیننـــده(. در ایـــن نـــوع تصاویـــر، پیامـــی از درون بـــه مـــا داده میشـــود کـــه نمیتوانیـــم آن را نپذیریـم.

گام ســـوم: پرتره ُ هـــا در حکـــم مـــدارک شـــخصی )میـــراث نظاممندســـازی ُ پرتــره در حکــم مــدرک( بهطورکلی، همگان عکس ُ های پرتره را در حکم ارائه‌کننده مدرک درباره نمود ِ ظاهری سوژههایشان بهشمار میآورند. عکسهای پرترهای که بر صفحههای شرححال مختصر در وبگاهها و شبکههای اجتماعی همچون فیسبوک و اینستاگرام می ِ بینیم، بخشی از پایگاه اطالعات تصویری و متنی اینترنتی درباره آن فرد را تشکیل میدهد. این پایگاه به ِ نوبه خود، درون پایگاه بسیار بزرگتری از اطالعات درباره افراد دیگر جای گرفته است. این درحالی است که درزمینه تنوع عکسهای ویژه صفحه شرححال در وبگاهها یا شبکه ِ های اجتماعی، هیچ نوع مقررات رسمی بر اعضا تحمیل نمیشود و این عکسها ازنظر سبکی، بسیار متفاوت است. در اواسط قرن نوزدهم، مجال و امکان فزاینده ِ ای برای داشتن پرتره عکاسیشده پدید آمد. غالباً عکسهای پرتره استودیویی، انواع گوناگونی از سبکها را ُرطمطراقی که گرفته بهنمایش میگذاشت و ازلحاظ نامتقارنی و اداواطوار پ میشد، به نقاشیهای پرتره شبیه بود. در اواخر همین قرن، حتی عکسهای پلیس ُرجلوه و ستایشآمیز بهنظر ِ نیز ممکن بود برای مخاطب امروزی، پرترههایی پ آید. باوجوداین در پایان این قرن، رویکردی بسیار آشناتر و یکدستتر بر نمود عکسهای پرتره چیره شد و آن، نمایی تمامرخ از سروشانهها بود که بیشتر ِ به نمای عکس گذرنامه شباهت داشت. این تغییرات، از پیامدهای اندیشههای درحا ِلشکلگیری درزمینه ایجاد مشترک ِ ات تصویری سندگونه در خلق تصاویر عکاسانه ناشی بوده است. میراث نظام ُ مندسازی عکاسی در حکم مدرک، به بخشهایی بهمراتب فراتر از نهادهای دولتی و قانونی گسترش یافته و امروزه، به استعارهای اصلی برای انگارههای هویتی و حتی فراهویتی تبدیل شده است. تصویر شماره 3 .آلفونس برتیلون، عکسهای گرفتهشده از مجرمین در قرن نوزدهم

گام چهارم: پرتره ُ های مد دربرابر محدودیتهای حافظه مخاطب ُـــد، غالبـــاً واکنشـــی بـــه دورههـــای پیشـــین اســـت و درعینحـــال، عکاســـی م هـــر دورهای در ســـبکهای پیشـــین ســـوابقی دارد و عناصـــری از آنهـــا را احیـــا می‌کنـــد. در زیبایی ِ شناســـی، ایـــن پدیـــده را »تناقـــض زمانـــی« ُـــد بـــرای تجاریبـــودن همیشـــه بایـــد »نـــو« مینامنـــد. طبـــق تعریـــف، م باشـــد. بااینحـــال، پدیـــده دائمـــاً ِ درحالبازیافـــت اســـت و بـــرای یافتـــن ُـــد، مدلهـــا را همـــواره ایدههـــا بـــه گذشـــته بازمیگـــردد. در پرترههـــای م »کنارهگیـــر« و دســـتنیافتنی نشـــان میدادنـــد. عکسهـــا بهطورضمنـــی منظـــری را القـــا می‌کنـــد کــه بـــرای بیشـــتر مـــردم دســـتنیافتنی اســـت؛ یعنـــی ّـــه اجتمـــاع ک ِ ـــه بـــرای مـــردم عـــادی دم و دســـتگاهی متعلـــق بـــه طبقـــات مرف همچـــون فروشـــگاهی بســـته بودنـــد. در ایـــن گونـــه ارزشهـــای طبقاتـــی، نظامـــی تلویحـــی از قـــدرت، اصـــول اخالقـــی، رفتـــار شایســـته، ثبـــات، برازندگـــی و... بـــه شـــکل رمـــز درآمـــده اســـت. مخاطبـــان ایـــن عکسهـــا، ممکـــن اســـت ســـودای ایـــن زندگـــی را در ســـر بپروراننـــد؛ امـــا ایـــن، شـــکلی از زندگـــی اســـت کـــه شـــمار بســـیار اندکـــی از آنهـــا میتواننـــد بـــه آن دســـت ُـــد جایگاههـــای اجتماعـــی، هماننـــد حالتهـــا و یابنـــد. در عکسهـــای م ژســـتهای مدلهـــا و جایـــگاه استانداردشـــده دوربیـــن، ثابـــت و قطعـــی بـــود. ایـــن نـــوع عکسهـــا، صورتـــی نمادیـــن از مدلهایـــی محســـوب میشـــد کـــه از زندگــی روزمــره خــود جــدا و بــه جهانــی دیگــر وارد شــده بــود و بیشــتر، صورتهایـــی نمادیـــن را بهتصویـــر می‌کشـــید کـــه کمتـــر وجـــود خارجـــی داشـــت.

گام پنجم: شهرت در نمای نزدیک پذیـــرش همگانـــی و شـــهرت، جایگزیـــن شـــاخصهای ســـنتی ِتر منزلـــت شـــده اســـت. چنیـــن منزلتـــی، عمدتـــاً بـــا دیدهشـــدن در رســـانهها و محبوبیـــت در برنامههـــای تلویزیونـــی مرتبـــط اســـت و مـــردم عـــادی را مشـــهور می‌کنـــد و بـــه مفهـــوم »راه میانبـــر بهســـوی ستارهشـــدن« پروبـــال میدهـــد. در عصـــری زندگـــی می‌کنیـــم کـــه بـــه دغدغـــه شـــهرت دچاریـــم و عکاســـی، ِ نقشـــی اساســـی در فرهنـــگ شـــهرت ایفـــا می‌کنـــد. بهجرئـــت بایـــد گفـــت کـــه میـــل بـــه دیـــدن اینکـــه ظاهـــر افـــراد مشـــهور دقیقـــاً ِ چگونـــه اســـت، یکـــی از دالیـــل اصلـــی ایجـــاد عکاســـی پرتـــره بـــوده اســـت و ِ انـــگاره شـــهرت نیـــز بـــدون عکاســـی بـــه شـــکل امـــروزی وجـــود نمیداشـــت. در وهلـــه نخســـت درطـــول 150 ســـال گذشـــته، عکسهـــا همـــواره نقـــش چشـــمگیری در ایجـــاد شـــهرت ایفـــا کـــرده اســـت. درحقیقـــت، ایـــن نقـــش تـــا آنجـــا پیـــش رفتـــه اســـت کـــه در قـــرن بیســـتویکم، گونـــهای از شـــهرت صرفـــاً ازطریـــق خــ ِ ـود عکسهـــا بهدســـت میآیـــد. عکسهـــا، تصاویـــری تقریبـــاً اســـاطیری از مشـــاهیر درجـــهاول خلـــق کـــرده اســـت؛ امـــا از آنهـــا بهطـــور روزافـــزون اســـتفاده میشـــود تـــا نشـــان داده شـــود ک ِ ـــه اشـــخاص مشـــهور نیـــز انســـاناند. ایـــن، اندیشـــهای اســـت کـــه شـــهرت را دســـتیافتنیتر میســـازد. دســـتیافتنی شـــدن در پرترههـــای مشـــاهیر را ایـــن گونـــه تقســـیم بنـــدی کردهانـــد: ِ 1 .ارتبـــاط باطنـــی بـــا شـــخص دلخـــواه و انطبـــاق بـــا شـــیوه زندگـــی او بـــرای داشـــتن ارتبـــاط بیشـــتر بـــا او؛ 2 . ِ میل به ارتباط ظاهری با نشاندادن عالقهشان به دیگران؛ 3 .اشتیاق برای بهدست ِ آوردن اشیاء مرتبطبا شخص دلخواهشان؛ 4 .میل به تعامل با دیگر هواداران. البتـــه دراینمیـــان، مجموعهعکسهایـــی هـــم وجـــود دارد کـــه از نـــوع عکسهـــای یـــادگاری بهحســـاب میآیـــد و امـــروزه بـــا تلفنهـــای همـــراه، امـــکان تهیـــه آنهـــا بســـیار راحتتـــر از گذشـــته شـــده اســـت. ایـــن عکسهـــا، بیانگـــر تالشـــی بـــرای پـــلزدن بـــر فاصلـــه میـــان هـــوادار و شـــخص مشـــهور اســـت. عکس ِ هــای یــادگاری را براســاس عناصــر بصــری همیشــگی و زیباییشناســی تکـــرار شوندهشـــان، بدینترتیـــب دســـتهبندی می‌کننـــد: 1 .بیشــ ِ ـتر وقتهـــا، هـــواداران ترتیبـــی میدهنـــد تـــا از دیـــدار بـــا ســـتارگان محبوبشـــان عکـــس بگیرنـــد؛ 2 .اشــخاص مشــهوری کــه بــه گرفته ِ شــدن ایــن عکسهــا رضایــت میدهنــد، همـواره حالتـی دوسـتانه بهخـود میگیرنـد و معمـوالً دستشـان را روی شـانه هــوادار میاندازنــد و رو بــه دوربیــن لبخنــد میزننــد؛ بهگونهای‌کــه انــگار بــرای عکســی فــوری در آلبــوم خانوادگــی ژســت میگیرنــد؛ 3 .اشـــخاص مشـــهور، ایـــن حالـــت را بـــرای چنـــد ثانیـــه بهخـــود میگیرنـــد؛ امـــا دوربیـــن، ایـــن صمیمیـــت القایـــی و »شـــهرت بهواســـطه معاشـــرت« را بـــرای همیشـــه ثبـــت می‌کنـــد.

عضویت در خبرنامه
   درباره ما       تماس با ما       اخبار و رخدادها       خرید مجله       آگهی       اشتراک        
تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت فصلنامه عکاسی محفوظ می باشد .
طراحی سایت : ایران طراح