EN
ورود به سایت
افسانه عابدین

افسانه عابدین

وکیل پایۀ یک دادگستری

مدیرعامل مؤسسۀ آوای عدالت صبا

 

«زندگی خبرنگار جنگ کف دستش است؛ مثل قماربازی که می‌تواند پولش را روی این اسب و آن اسب شرطبندی کند یا در لحظۀ آخر آن را توی جیبش بگذارد و منصرف شود» (رابرت کاپا، عکاس جنگ).

عکس‌های جنگ بهعنوان اسناد تاریخی‌تصویری اهمیت بسیاری دارد: اسناد مصوّری که بهعنوان مهمترین اسناد درگیری‌های مسلحانه در شرایط بحرانی ثبت شده است و بهدلیل ویژگی مصوّربودن، بیانگر واقعیت جنایات جنگی است که نمی‌توان با کلمات منتقل کرد و در آن‌ها تحریف وجود ندارد. بااین‌حال پدیدآورندگان این آثار که با ثبت وقایع تاریخ جان خود را بهخطر انداختهاند، امروز در زمینۀ حفظ عکس‌های دوران جنگ تحمیلی و به‌دنبال‌آن حفظ اسناد تاریخی مصوّر آن برهه از تاریخ با مشکل‌ها و بیتوجهی‌های فراوانی مواجه‌‌اند. رعایت‌نکردن حق مؤلف در استفاده از آثار و اقتباس از آن‌ها (مانند خلق آثار نقاشی برگرفته از این آثار) و ایجاد آرشیو (مرکز اسناد) مستقلی برای حفظ و نگهداری و جلوگیری از نابودی این آثار، ازجمله مشکلاتی است که عکاسان جنگ با آن روبه‌رو هستند. به‌نظر می‌رسد بخشی از مشکلات اشارهشده در ناآشنایی با حقوق مالکیت ادبیوهنری و نبودِآگاهی کافی از وجود قانونی لازم‌الاجرا در این زمینه باشد.

حقوق مالکیت ادبی‌وهنری

حقوق مالکیت ادبی‌وهنری مجموعه قوانین و مقرراتی است که به پدیدآورنده این اختیار را می دهد تا از اثر و دارایی ادبی‌و‌هنری خود به‌صورت انحصاری استفاده کند و ازحقوق مادی و معنوی خود بهره‌مند شود. هرنوع استفاده از اثر خلق‌شده به کسب اجازه از پدیدآورنده و توافق با او وابسته است. بنابراین نقض این حقوق و اجرانشدن درست قوانین باعث دل‌زدگی و بی‌انگیزگی در خلق آثار ابتکاری و کاهش رقابت می‌شود که  بر بازتاب تجاری آن نیز تأثیر می‌گذارد. در اعلامیۀ جهانی حقوق بشر و میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی‌اجتماعی، فرهنگی، مدنی و سیاسی نیز بر بهره‌مندی از منافع مادی‌ومعنوی و تدابیر مناسبی تأکید شده است که دولت‌ها باید به‌منظور تأمین حفظ و توسعه و ترویج آثار ادبی‌و‌هنری اتخاذ کنند. افزون‌براین برگزاری چندین کنوانسیون جهانی و منطقه­ای در این زمینه، گویای توجه جهانی دربرابر این مسئله است.

حقوق معنوی

درحقیقت حقوق معنوی ارتباط تنگاتنگی با شخصیت پدیدآورنده دارد؛ بدین‌معنا که اثر خلق‌شده تجلیِ شخصیت خالق آن است. حقوق معنوی انتقال‌دادنی و به زمان‌ومکان محدود نیست و دربردارندۀ حقوقی از این دست است:

1. حق احترام به نام (حق سرپرستی): حقی است که پدیدآورنده دربرابر نام و عنوان و نشانۀ ویژۀ معرّف اثر خود دارد و حتی اشخاصی که حق استفاده از اثر را دارند، باید نام و عنوان و نشانۀ ویژۀ اثر پدیدآورنده را به روش متداول و معمول درج کنند؛

 2. حق احترام به تمامیت اثر: درحقیقت بیانگر این امر است که تغییر و تحریف در اثر بدون‌اجازۀ پدیدآورنده امکان‌پذیر نیست؛

 3. حق احترام به افشا (انتشار) اثر: حقی است که برای علنی‌کردن و عرضۀ اثر به پدیدآورندۀ آن تعلق دارد.

حقوق مادی

حقوق مادی شامل حق انحصاری نشر، پخش، عرضه و اجرای اثر و بهره‌برداری مادی از آن است. این حقوق را می‌توان با رضایت صاحب‌اثر و براساس توافق به شخص دیگر منتقل کرد. این انتقال می‌تواند به‌صورت دائم یا موقت، انحصاری و غیرانحصاری باشد. مرور زمانِ حمایت از اثر، به زمان مشخصشده در قانون محدود است که این حمایت درزمینۀ آثار عکاسی سی سال است.

قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنّفان و هنرمندان

برخلاف تصور رایجی که در ایران مبنی‌بر نبود قانون حق مؤلف وجود دارد، اولین حمایت قانونی از آثار ادبی‌وهنری به قانون جزای سال 1310 مربوط می‌شود که چهار مادۀ 245 تا 248 از فصل یازدهم (مبحث دسیسه و تقلب در کسب‌وتجارت) به این موضوع اختصاص یافته بود. در سال 1348 اولین قانون مستقل در زمینۀ حمایت از مالکیت ادبی‌وهنری با عنوان «قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنّفان و هنرمندان» تصویب شد.این قانون چهار فصل و 33 ماده دارد:

1. فصل اول با عنوان تعاریف در دو ماده، اثر و ذکر آثار حمایت‌شده را تعریف می‌کند؛

2. فصل دوم در نُه ماده با به‌رسمیت‌شناختن حقوق مادی‌ومعنوی، حقوق پدیدآورنده را بیان می‌کند؛

3. فصل سوم در یازده ماده مدت حمایت از حقوق پدیدآورنده و حمایت‌های قانونی را تبیین می‌کند؛

4. فصل چهارم در یازده ماده با عنوان تخلف‌ها و مجازات‌ها ضمانت اجرای نقض حقوق پیش‌بینی‌شده و ماهیت کیفری این قانون را مشخص می‌کند. درحقیقت ماهیت این قانون، ماهیتی کیفری است و در زمینۀ نقض حقوق پدیدآورندگان جرم‌انگاری کرده است.

باتوجه‌به مطالب گفته‌شده مادۀ دوم این قانون از آثار خلق‌شده درزمینۀ عکاسی جنگ به‌عنوان شاخه‌ای از عکاسی حمایت می‌کند. هرنوع استفاده از این آثار و نشر، پخش، عرضه، تکثیر و تولید آن‌ها به کسب اجازه از صاحب‌اثر نیاز دارد. در هر بار استفاده، ذکر نام صاحب‌اثر لازم و ضروری است. همچنین  آثاری که تا کنون انتشار نیافته است, بدون اجازه پدیدآورنده قابل عرضه نیست , هرنوع اقتباس از آثار به کسب اجازه از خالق آن نیازمند است و هیچ شخصی مجاز به تغییر و تحریف در اثر متعلق به دیگری نیست. رعایت‌نکردن حق مؤلف در این زمینه نقض صریح قانون است و صاحبان‌حق می‌توانند به‌منظور احقاق حق خود به مراجع قضایی مراجعه کنند و ناقضان حقوق دربرابر ایشان باید پاسخگو باشند و براساس قانون با آن‌ها برخورد خواهد شد.

حفظ و نگهداری عکس‌های جنگ در آرشیوی مستقل

 مشکل دیگری که پدیدآورندگان این آثار با آن رو‌به‌رو هستند، نگهداری‌نکردن مناسب و بازنگرداندن آثاری است که در زمان جنگ به اشخاص حقوقی ازجمله خبرگزاری‌ها تحویل داده می‌شد که این امر باعث پراکندگی و نابودی این آثار است. همچنین آثار منتشرنشده‌ای وجود دارد که به‌دلیل رعایت‌نشدن حق مؤلف پدیدآورندگان به عرضۀ آن تمایلی ندارند. ایجاد آرشیوی ملّی و نه انجمن‌های مختلف جهت نگهداری و حفظ این آثار و به کارگیری نیروی متخصص در این زمینه می‌تواند علاوه‌بر اشتغال‌زایی (استخدام افرادی به عنوان آرشیویست) و درآمدزایی (پرداخت درصدی در هربار استفاده به‌عنوان حق مؤلف) به حل این مشکلات کمک کند.

ضرورت ایجاد آرشیو

فرهنگ معین واژۀ آرشیو را این‌گونه تعریف کرده است: «جایی‌که اسناد، اوراق، تصاویر، پرونده‌ها، صفحات موسیقی و مانند آن حفظ می‌شود.» در شورای جهانی آرشیو دربارۀ آن چنین آمده است: «آرشیو منبعی باورنکردنی و مستندِ محصول فعالیت انسانی است و همچنین شاهدی تعویض‌نشدنی در زمینۀ حوادث گذشته، زیربنای دموکراسی، هویت افراد و جوامع و حقوق بشر محسوب می‌شود. البته موضوع مدنظر ما آرشیو عکس‌های جنگ به‌عنوان اسناد مصوّر تاریخی است.»

درزمینۀ آرشیوکردن آثار عکاسی باید دانست نگاتیو‌ها و عکس‌های به‌جامانده به‌دلیل گردوغبار، درجۀ حرارت، رطوبت، نور و... درمعرض آسیب است؛ ازاین‌رو ایجاد آرشیو تخصصی برای اقداماتی از این دست لازم و ضروی است: نگهداری، تبدیل عکس‌ها به اسناد دیجیتال، سامان‌دهی و دسته‌بندی، ارائۀ خدمات به مراجعه‌کنندگان و مرمت و آفت‌زدایی از آثار آسیب‌دیده.

اهمیت ایجاد آرشیو ملی برای نگهداری و حفظ آثار عکاسی جنگ به این دلیل است که این آثار به‌عنوان حافظۀ تصویری نشان‌دهندۀ واقعیت رخداد‌ها و درگیری‌های مسلحانه است که تحریف و قضاوت‌های شخصی در این اسناد کمتر وجود دارد و بیانگر بخشی از هویت ملی است. همچنین این اسناد برای مراجعۀ مورخان و محققان و پژوهشگران در رشته‌های متعدد و عموم مردم در شناخت و تحلیل وقایع سیاسی، اجتماعی، مذهبی، نظامی و... به‌عنوان بخشی از حافظۀ تاریخ جنگ اهمیت دارد.

ایجاد مرکزی تخصصی در این زمینه علاوه‌بر حفظ این اسناد، موجب ایجاد اشتغال و کسب درآمد خواهد بود؛ زیرا تأسیس آرشیو و نگهداری از اسناد به تخصص نیاز دارد. بنابراین افرادی با عنوان آرشیویست عهده‌دار این امر خواهند شد؛ زیرا نبودِ آشنایی کافی با این مقوله اسناد را درمعرض نابودی قرار می‌دهد. این امر خود به آموزش نیاز دارد و بحث آموزش این اشخاص مطرح می‌شود. از دلایلی که تاکنون آرشیوی مستقل و ملّی تشکیل نشده است می‌توان به تعدّد دارندگان حقوق مادی این آثار و رعایت‌نشدن حق مؤلف اشاره کرد.

حقوق مادی عکس‌های جنگ

اگرچه حقوق معنوی عکس‌ها به پدیدآورندگان تعلق دارد؛ اما بحث اصلی در زمینۀ حقوق مادی این آثار است. عکاسان زمان جنگ دو دسته بودند:

1. دستۀ اول عکاسان مستقل یا آزاد بودند که تمامی حقوق مادی‌ومعنوی عکس‌های آنان به خودشان تعلق داشت و می‌توانستند حقوق مادی آثار خود را واگذار کنند و بنابر قرارداد و تصمیم پدیدآورندگان این واگذاری می‌توانست متفاوت باشد. برای مثال یک عکس ممکن است بهصورت انحصاری و دائمی به شخص دیگری واگذار شود؛ یعنی دریافتکنندۀ این حق می‌تواند این اثر را به دفعات در موارد مختلف ، با رعایت حقوق معنوی استفاده کند و پدیدآورنده امکان واگذاری عکس را به شخص دیگر ندارد. همچنین این واگذاری می‌تواند بهصورت موقت و موردی باشد؛ یعنی استفادۀ اثر فقط برای یکبار توافق شده باشد و برای استفادۀ دوباره، گرفتن اجازه لازم و ضروری است. براساس متن صریح قانون، انتقالگیرندۀ حق پدیدآورنده می‌تواند تا سی سال پس از واگذاری از این حق استفاده کند؛ مگر اینکه برای مدت کمتر توافق شده باشد.

2. دستۀ دوم عکاسانی بودند که برای خبرگزاری‌ها یا سازمان‌های خاص عکاسی می‌کردند. در این مواقع تمامی حقوق مادی به خبرگزاری‌ها یا سازمان‌ها تعلق داشت. باید توجه کرد که براساس متن صریح قانون حقوق مادی آثاری که به‌دنبال سفارش پدید می‌آید، تا سی سال از تاریخ پدیدآمدن اثر به سفارشدهنده تعلق دارد؛ مگر آنکه برای مدت کمتر یا ترتیب محدودتری توافق شده باشد.

بنابراین دارندگان حقوق مادی عكس‌های جنگ تحمیلی اشخاص و سازمان‌های متفاوتی هستند و مشکلی که این مسئله ایجاد می‌کند آن است که علاوهبر پراکندگی نگاتیوها، این آثار در شرایط غیراستاندارد و نامناسب انبار شده است که تاکنون بسیاری از آن‌ها از بین رفته یا در شُرُف نابودی است و باوجود مراجعۀ پدیدآورندگان دسترسی به این آثار امکانپذیر نبوده است. گفتنی است با‌توجه به مادۀ شانزدهم قانون سال 1348 بعد از گذشت سی سال از انتشار آثار عکاسی، این آثار وارد حوزۀ عمومی می‌شود؛ بنابراین شاید درخواست ارائۀ نگاتیو‌های موجود راه‌حلی باشد تا مسئولان‌امر بتوانند علاوهبر جلوگیری از پراکندگی این آثار با ایجاد آرشیو ملّی، زمینۀ لازم را برای حفظ و نگهداری این اسناد مصوّر فراهم آورند.

رعایت حق مؤلف و عرضۀ آثار منتشرنشده

متأسفانه هنوز در ایران حق مؤلف آن‌طور‌که بایدوشاید رعایت نمی‌شود. یکی از دلایل این امر ناآشنایی هنرمندان و عموم مردم از وجود قانون لازم‌الاجراست. این مسئله باعث می‌شود افرادی از آثار هنری تولیدشده منافعی به‌دست آورند که نه‌تنها حقی دربرابر آن ندارند؛ بلکه در تولید اثر نیز هیچ‌گونه نقشی نداشته و زحمتی نکشیده‌اند. نقض حقوق پدیدآورندگان آثار عکاسی جنگ که در خلق این آثار جان خود را به مخاطره انداخته اند, ضمن اینکه قابل پی گیری از طریق مراجع قضایی است و قانون از صاحبان اثر حمایت می کند , دور از اخلاق حرفه ای است. رفتارهای غیرقانونی, غیراخلاقی و غیرحرفه‌ای منجر شده پدیدآورندگان ، از انتشار بقیۀ آثار خود که تا کنون عرضه نشده , خودداری کنند.

تأسیس آرشیو مستقل با استانداردهای بین‌المللی و رعایت حقوق معنوی‌ومادی و پرداخت درصدی به‌عنوان حق مؤلف در هربار استفاده به صاحب اثر می‌تواند انگیزه‌ای باشد برای عکاسان مستقلی که آثار منتشرنشده‌ای دردست دارند و بهعلت رعایت‌نشدن حق مؤلف به عرضه و انتشار آن‌ها تمایلی ندارند.

شایسته است به‌منظور جلوگیری از پراکندگی و نابودی این اسناد مصوّر تاریخی از ظرفیت‌های قانونی موجود استفاده کرد و برای حفظ آن کوشید. عکاس جنگ کسی است که برای ثبت این وقایع، با‌ارزش‌ترین دارایی، یعنی جان خود را نادیده گرفته است؛ بنابراین روشن است مراقبت از این اسناد تا چه اندازه اهمیت دارد. افزون‌براین استفادۀ بدون‌اجازه از این آثار به‌هر شکل علاوه‌بر نقض قانون، از اخلاق و انصاف به‌دور است.



رابرت کاپا (۲۲اکتبر۱۹۱۳ تا 25مِی1954) با نام اصلی اندریی فریدمان در بوداپست مجارستان به‌دنیا آمد. این عکاس یهودی به عکاسی از جنگ علاقه‌مند و اخبار مناطق جنگی بسیاری را پوشش داده بود. سرانجام در تای‌بین ویتنام کاپا براثر انفجار مین در 40سالگی کشته شد.

در ایران درزمینۀ حمایت از مالکیت ادبی و هنری قوانین دیگری تصویب شد. این قوانین عبارت است از: 1. قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی 2. قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای؛ 3. قانون تجارت الکترونیک ؛ 4. قانون نحوۀ مجازات اشخاص فعال در امور سمعی‌و‌بصری غیرمجاز ؛ 5. قانون جرایم رایانه‌ای.

 

 «این شورا در می1948 به‌منظور تأسیس سازمانی جهانی برای متخصصان آرشیو طی نشستی به‌وجود آمد كه توسط یونسكو برگزار شد. اساس‌نامۀ موقت و نخستین كنگرۀ آن در سال 1950 در پاریس تصویب و برگزار شد. هدف از ایجاد ایكا بهبود استانداردهای جهانی مدیریت آرشیو و پیشبرد نظریه‌های آن است. شورا به برقراری ارتباط حرفه‌ای میان مؤسسه‌ها و سازمان‌های آرشیوی به‌منظور تبادل اندیشه‌ها و اطلاعات، حل مشكلات آرشیوی، اطمینان از حفاظت مادی میراث آرشیو بشر و حمایت از توسعۀ آرشیو و آموزش آن كمک می‌كند. آن‌گونه كه از انتشارات و گردهمایی‌ها برمی‌آید، مباحث و مسائل مطرح در مجامع بین‌المللی آرشیو عبارت‌اند از: 1. سازماندهی محتوایی اسناد؛ 2. حفاظت؛ 3. تكثیر در ابعاد ریز؛ 4. دستیابی به آرشیوها؛ 5. پیشرفت‌های فناورانه در ایجاد و كنترل و حفاظت آرشیوها. برنامه‌های شورا كه از اهداف آن نشئت می‌گیرد، توسط كنگره‌ها، بخش‌ها، شعبه‌های منطقه‌ای، كمیته‌های دائمی و موردی، گروه‌های كاری و دبیرخانۀ ایكا اجرا می‌شود... برنامۀ ایكا برای توسعۀ آرشیوهاست و بودجۀ آن توسط كمیسیون توسعۀ آرشیوها تأمین می‌شود. علاوهبر پنج بخش مذكور، بخش حرفه‌ای ایكا شامل كمیته‌های خودكارسازی، اسناد جاری، حفاظت، تكثیر، ساختمان و تجهیزات آرشیوها، مُهرشناسی، آرشیوهای ادبیات و هنر، گروه‌های كار مربوط به اسناد معماری و آرشیوهای علوم و فناوری است. كمیته‌ها و بخش‌ها جلسات تخصصی برگزار می‌كنند» (جیمز بی. روآدز، ترجمۀ اسداللّه آزاد، به‌نقل از سایت : http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages).

 

عضویت در خبرنامه
   درباره ما       تماس با ما       اخبار و رخدادها       خرید مجله       آگهی       اشتراک        
تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت فصلنامه عکاسی محفوظ می باشد .
طراحی سایت : ایران طراح